بررسی تطبیقی مبانی نظری آموزش تفکر انتقادی با نظر به آرای روی باسکار و هنری ژیرو و ارائه الگوی نظری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

حمداله محمدی

استادیار، گروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان. تهران. ایران

10.22067/fedu.2026.96294.1478

چکیده

هدف این پژوهش بررسی مبانی نظری تفکر انتقادی با نظر به آرای روی باسکار و هنری ژیرو و ارائه الگویی نظری برای آن است. در این پژوهش  به استفاده از روش مقایسه­ای جورج بردی (توصیف، تفسیر، همجواری و مقایسه- ترکیب) به تطبیق نظریات این دو متفکر پرداخته شده است. در ادامه نیز از روش استنتاجی برای ارائه الگو بر اساس مبانی نظری بیان شده، استفاده شده است و سعی شده از روش ترکیبی برای ایجاد سازواری ترکیب نوین استفاده شود. بررسی­های این پژوهش حاکی از آن است که روی باسکار در رئالیسم انتقادی خود با نظر به هستی­شناسی و معرفت­شناسی، مفهومی سازوار از تفکر انتقادی را فراهم می­سازد که ساختارمندی، توجه به فهم تبیینی، رهایی­بخشی و توجه به هستی­شناسی لایه­مند از ویژگی­های مهم این نوع تفکر به شمار می­روند. از طرفی دیگر هنری ژیرو نیز گرچه مبانی نظری و فلسفی تفکر انتقادی توجه کمتری دارد و نظریات او دچار سیاست­زدگی و شعارگونگی است، ولی از طریق پرداختن به مسائل عینی جامعه با دید انتقادی و ایجاد ارتباط بین تفکر انتقادی و تعهد اجتماعی نسبت به تغییر و سیر به سوی عدالت اجتماعی فهم قابل تاملی از تفکر انتقادی را در برنامه درسی و تدریس فراهم می­آورد. در الگوی نظری این پژوهش نظریات معرفت­شناختی و هستی­شناختی باسکار به عنوان فرازبان استفاده شده است و در سطح اهداف و اصول آموزش تفکر انتقادی موضع فلسفی باسکار با موضع سیاسی- فرهنگی ژیرو ترکیب شده است.

کلیدواژه‌ها

تفکر انتقادی

روی باسکار

رئالیسم انتقادی

هنری ژیرو

تعلیم و تربیت انتقادی

موضوعات

• فلسفه تعلیم و تربیت

---

مراجع

• Adick, C. (2018). Bereday and Hilker: origins of the ‘four steps of comparison’ model. Comparative Education, 54 (1): 35- 48. https://doi.org/10.1080/03050068.2017.1396088
• Archer, M. S. (1998). Introduction: Realism in the social sciences. In: Archer, M.; Baskhar, R.; Collier, M.; Lawson, T.; Norrie, A. (Eds). Critical realism: Essential readings. Critical realism interventions. London: Routledge
• Aronowitz, S. & Giroux, H. (1997) Postmodern Education (Politics, culture, & social Criticism), London: University of Minnesota Press.
• Bagheri, K., Sajjadie, N., & Tavassoli, T. (2010). Approaches and methods in philosophy of education. Elmi & Farhangi Publication. (In Persian)
• Bhaskar, R. (2012). The philosophy of meta-reality: Creativity, love and freedom. Routledge.
• Baskhar, R. (2011). Dialectic; A Pulse of Freedom. London: Verso.
• Bhaskar, R. (2009). Scientific Realism and Human Emancipation. London: Routledge.
• Baskhar, R. (2008). A Realist Theory of Science. London and New York: Routledge Taylor and Francis Group.
• Bhaskar, R. (1998). the possibility of naturalism: a philosophical critique of the contemporary human sciences, London: Routledge.
• Baskhar, R. & Collier, A. (1998). Introduction: explanatory critique. In: Archer, M.; Baskhar, R.; Collier, M.; Lawson, T.; Norrie, A. (Eds). Critical realism: Essential readings. Critical realism interventions. London: Routledge
• Bowers, C. A. (1991) Some Questions about the Anachronistic Elements in the Giroux-McLaren Theory of a Critical Pedagogy. Curriculum Inquiry, Vol. 21, No. 2, pp. 239-252
• Creaven, S. (2002). The Pulse of Freedom? Bhaskar’s Dialectic and Marxism. Historical Materialism, volume 10 92): 77–141
• Christodoulou, M. (2024) A Critical Realist Perspective on Teacher Education Research. In: Symeonidis, V. (Ed.). Enhancing the Value of Teacher Education Research. Boston: Brill. Pp. 42-62.
• Danermark, B., Ekstrom, M., Jakobsen, L. & Karlsson, J. (2002). Explaining society: critical realism in the social sciences. London: Routledge.
• Farahmanpour, R. (2010) Teaching against Consumer Capitalism in the Age of Commercialization and Corporatization of Public Education. In: Sandlin, Jenifer & McLaren, Peter. (Ed) Critical Pedagogies of Consumption. New York& London: Routledge.
• Feriere, P. (2012). Pedagogy of the oppressed. New York and London: Continuum
• Fisherman, D. (2010). Thinking as two: philosophy, critical thinking and community inquiry. Childhood and philosophy, 12 (6): 211-229
• Foucault, M. (2015). The birth of the biopolitics. Nashre Ney Press. (In Persian)
• Giroux, H. (2024). Critical Pedagogy Against the Neoliberal Agenda in Education: The Stance of Critical Educators. Journal of Underrepresented and Minority Progress, 8 (2): 1-9
• Giroux, H. & Bosio, E. (2021). Critical Pedagogy and Global Citizenship Education. In Emiliano Bosio (Ed.), Conversations on Global Citizenship Education: Perspectives on Research, Teaching, and Learning in Higher Education (pp. 1-10). Routledge: New York.
• Giroux, H. (2015). Democracy in Crisis, the Specter of Authoritarianism, and the Democracy in Crisis, the Specter of Authoritarianism, and the Future of Higher Education. Journal of Critical Scholarship on Higher Education and Student Higher Education and Student Affairs, 1 (1): 101-116
• Giroux, H. (2005). Border Crossing: Cultural and the Politics of Education. Second Edition. New York: Routledge.
• 2004) Cultural Studies, Public Pedagogy, and the Responsibility of Intellectuals. Communication and Critical/Cultural Studies. 1 (1): 59-79
• Giroux, H. (1994). (1994) Teachers, Public Life, and Curriculum Reform. Peabody Journal of Education, Vol. 69, No. 3, pp. 35-47
• Giroux, H. (1985). Teachers as Intellectuals. Abc-Clio, Incorporated
• Giroux, H. (1980 b) Critical Theory and Rationality in Citizenship Education, Curriculum Inquiry, 10, No. 4, pp. 329-
• Giroux, Henry (1978) Writing and Critical thinking in Social Studies. Curriculum Inquiry. 8(4). 291-310
• Gramsci, A. (1987). Prison Notebooks. Vol 1, Translated in English by Antonio Callari, Columbia University Press
• Green, M.; Stangl, L.; Cope, S. (2024). A Qualitative Study and Future Research Agenda for Cultivating Critical Thinking in Culturally Diverse Postgraduate Students. Jornal of Marketing Education, https://doi.org/10.1177/02734753241295996
• Jones, P. (1982). 'Organic' Intellectuals and the Generation of English Cultural Studies, Thesis Eleven, 5-6 (1):85-124
• Karakoc, M. (2016). The Significance of Critical Thinking Ability in terms of Education. International Journal of Humanities and Social Science, 6 (7): 80-84
• Lai, E. (2011). Critical Thinking: A Literature Review,
• Li, X. & Liu, J. (2023). Validating a Critical Thinking Ability Questionnaire for EFL learners. Thinking Skills and Creativity, 51(1), 1016/j.tsc.2023.101442
• Liston, D. & Zeichner, K. (1988) Critical Pedagogy and Teacher Education, Paper presented at the Annual Meeting of the American Educational Research Association (New Orleans, LA, April 5-8)
• Lu, C. & Swatevacharkul, R. (2020). An Analysis of Critical Thinking from the Philosophical, Reflective, Cognitive and Cultural Perspective, English Language and Literature Studies; 10 (4): 70-78.
• Ritola, J. 2021. “Philosophical Issues in Critical Thinking.” In: Oxford Research Encyclopedia of Education. New York: Oxford University Press.
• Sayer, A. (2000). Realism and Social Science. London: Sage Publication
• Scott, & Baskhar, R. (2015). Baskhar; A theory of education, London: Springer
• B (2004) The Educational Limits of Critical Realism? Emancipation and Rational Agency in the Compulsory Years of Schooling. 2004 IACR Conference (Cambridge, UK).
• Wilson, M., Greenhill, A. (2004). Theory and Action for Emancipation: Elements of a Critical Realist Approach. In: Kaplan, B., Truex, D.P., Wastell, D., Wood-Harper, A.T., DeGross, J.I. (eds) Information Systems Research. IFIP International Federation for Information Processing, vol 143. Springer, Boston, MA. https://doi.org/10.1007/1-4020-8095-6_42
• White, C. (2006). Realism, Science and Emancipation. In: Dean, K.; Joseph, J.; Robert, J.; White, C. (Eds.). Realism, Philosophy and Social Science, McMillan: Palgrave.
• Wilson, M. & Greenhill, A. (2004). Theory and action for emancipation: Elements of a Critical Realist approach. Information system research, http://dx.doi.org/10.1007/1-4020-8095-6_42
• Zibakalam, F. & Mohammadi, H. (2014). A Comparative Study of Critical Thinking from the Viewpoint of Robert Ennis and Henry Giroux Considering Its Application for the Modification of Teacher Training System. Applied Psychological Research Quarterly, 5 (3): 19-38