زبان‌مندی تکوینی و تربیت هرمنوتیکی: بازسازی رابطه تفکر و زبان در اندیشه ی فلسفی هردر و دلالت‌های تربیتی آن

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

مسعود پیروتی اقدم ¹

فاطمه نظری رودبالی ²

¹ استادیار، گروه آموزشی معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

² استادیار، گروه علوم تربیتی، دانشگاه اراک، اراک، ایران

10.22067/fedu.2026.99629.1535

چکیده

رابطه اندیشه و زبان در فلسفه هردر معمولاً یا در قالب ادعایی درباره وابستگی تفکر به زبان صورت‌بندی می‌شود، یا به منزله مرحله‌ای مقدماتی در تاریخ نسبیت زبانی و هرمنوتیک مدرن گزارش می‌گردد. هردو رویکرد، با وجود اهمیت تاریخی، از توضیح دقیق سازوکار دوسویه‌ای که هردر میان قوۀ تأمل، نشانه‌گذاری، حافظه، سنت و پرورش برقرار می‌کند بازمی‌مانند و پیامدهای آموزشی این سازوکار را به حاشیه می‌راند.پرسش اصلی این است که رابطۀ متقابل تفکر و زبان در فلسفه هردر را چگونه می‌توان به‌صورت الگویی تکوینی بازسازی کرد و این الگو چه تصویری از یادگیری، برنامه درسی و تربیت بدست می‌دهد؟ این پژوهش با روش تحلیل مفهومی-تاریخی و بازسازی هنجاری، بر پایه خوانش آثارهردر انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد هردر نه قائل به تقدم کامل تفکر بر زبان است و نه زبان را زندانیِ ذهن می‌داند. در سطح نخست، توانایی بازاندیشانه انسان یا «تأمل سنجیده» امکان تشخیص ویژگی برجسته و تشکیل نخستین نشانه را فراهم می‌کند؛ درسطح دوم، زبان تثبیت‌شده به‌طور بازگشتی شیوۀ توجه ، حافظه و مفهوم‌سازی را سازمان می‌دهد؛ و درسطح سوم، تعامل میان زبان‌ها، متون و سنت‌ها ظرفیت ترجمه و خودانتقادی را می‌پروراند که می‌توان این ساختار را «زبان‌مندیِ تکوینی» نامید و صورت تربیتی آن را به‌عنوان «تربیت هرمنوتیکی-تکوینی» صورت‌بندی کرد. بر این اساس، هدف تربیت صرفاً انتقال اطلاعات یا مهارت زبانی نیست، بلکه گسترش «عاملیت معنایی» فراگیران است؛ ظرفیتی که در این پژوهش در پنج مؤلفه نام‌گذاری، تمایزگذاری، بازتفسیر، ترجمه و نقد معنا صورت‌بندی می‌شود. دلالت‌های نظری و عملی این بازسازی شامل طراحی برنامه درسیِ زبان‌آگاه در همه دروس، استفاده برنامه‌ریزی‌شده از ذخیره چندزبانه یادگیرندگان، پیوندِ آموزش مفهوم با تجربه بدن‌مند و تاریخی، تقویت گفت‌وگوی تفسیری، بازنگری سنجش در محیط‌های چندزبانه و تربیت معلمانی است که به ایدئولوژی‌های زبان و مناسبات قدرت حساس‌اند. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که هردر می‌تواند میان دو قطب جهان‌شمولی شناختی انتزاعی و جبرگرایی زبانی واسطه‌ای نظری فراهم سازد و برای فلسفه تربیتِ معاصر، الگویی از رشدِ انسانی عرضه کند که هم‌زمان زمینه‌مند، گفت‌وگویی، چندزبانه و هنجارمند است.

کلیدواژه‌ها

"هردر"

" تفکر و زبان"

"فلسفه آموزش"

"زبان مندی تکوینی"

"هرمنوتیک"

" نظام آموزشی"

موضوعات

• فلسفه تعلیم و تربیت

---