سوژه‌شدگی در کلاس فلسفه دوره متوسطه: خوانشی فوکویی از تجربه معلمان و دانش‌آموزان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

حجت صفارحیدری ¹

فاطمه قریب ²

¹ دانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

² کارشناسی ارشد تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش، دانشگاه مازندران، ساری، ایران

10.22067/fedu.2026.100382.1550

چکیده

پژوهش‌های آموزش فلسفه عمدتاً بر سنجش پیامدهای آموزشی این درس متمرکز بوده‌اند و کمتر به چگونگی شکل‌گیری سوژه در میدان قدرت در کلاس فلسفه پرداخته‌اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی رخ‌داد سوژه‌شدگی در آموزش فلسفه دبیرستانی، بر اساس خوانش فوکویی و با تمرکز بر روایت‌های معلمان و دانش‌آموزان انجام شد. رویکرد پژوهش حاضر کیفی بوده و با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت‌دار انجام گرفته است. مشارکت‌کنندگان شامل ۹ دبیر فلسفه و منطق در دسترس و ۱۱ دانش‌آموز پایه دوازدهم رشته علوم انسانی در مدارس متوسطه نظری شهر نکا هستند که به شیوه هدفمند و با در نظر گرفتن تنوع در پاسخ آنها انتخاب شدند. داده‌ها پس از استخراج واحدهای معنایی، کدگذاری اولیه و سازمان‌دهی در مضامین فرعی و اصلی، در پرتو مفاهیم فوکویی مورد خوانش قرارگرفته‌اند. یافته‌های بدست آمده نشان داد که آموزش فلسفه در شکل‌گیری سوژه‌ فلسفی در سه عرصه بینش، نگرش و کنش موثر بوده است. در تولید سوژه فلسفی، رخداد ویژگی‌هایی چون، پرسشگری و استدلال‌ورزی، پذیرش دیدگاه‌های متفاوت و ابهام، افزایش اعتمادبه‌نفس در بیان نظر، مشارکت در گفت‌وگو و بازنگری در تصمیم‌های شخصی قابل مشاهده‌اند. در عین حال این یافته ها حاوی رهنمودهای ضمنی برای بهبود کلاس آموزش فلسفه نیز هستند. این رهنمودها در چهارسطح کاربست‌های روش تدریس، نقشم معلم و مناسبات او با دانش‌آموزان، سطح ارزشیابی‌ها، و سطح کلاس و مدرسه ارائه گردید.

کلیدواژه‌ها

آموزش فلسفه

‌سوژه شدگی

‌ روابط قدرت

‌فوکو

موضوعات

• فلسفه تعلیم و تربیت

---